Een analyse van Bitcoin voor het Nederlandse recht

1Inleiding: waarom classificatie ertoe doet

De juridische classificatie van een goed bepaalt hoe het wordt belast, hoe het wordt overgedragen, hoe het wordt beschermd bij diefstal of faillissement, en welke rechten en plichten verbonden zijn aan het bezit ervan. Voor de meeste goederen die het Nederlandse recht kent, is die classificatie onomstreden. Een aandeel is een effect. Een bankrekening is een vordering op een bank. Een huis is een onroerende zaak. Goud is een roerende zaak.

Voor Bitcoin geldt dit niet. Sinds de eerste Nederlandse rechterlijke uitspraak over Bitcoin in 2014 worstelt het Nederlandse recht met de vraag: wat is dit voor ding? Het is geen zaak, want het is niet stoffelijk. Het is geen geld, want het is geen wettig betaalmiddel en geen elektronisch geld in de zin van de Wet op het financieel toezicht. Het is geen effect, want er is geen uitgever en geen onderliggende waarde in de traditionele zin. Het is, in de woorden van de Rechtbank Overijssel, een "ruilmiddel." In de woorden van het Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden, een "vermogensrecht." In de woorden van de Belastingdienst, een "overige bezitting." In de woorden van diezelfde Belastingdienst op een andere pagina van dezelfde website, een "virtueel betaalmiddel."

De afwezigheid van een eenduidige classificatie is niet louter een academische kwestie. Zij heeft concrete gevolgen voor een aanzienlijke groep Nederlanders. Onderzoek van Multiscope (2022) raamt het aantal Nederlandse bitcoinbezitters van 18 jaar en ouder op circa 1,2 miljoen, ongeveer 9% van die leeftijdsgroep. Recentere cijfers specifiek voor bitcoin ontbreken in publiek onderzoek. Onder het huidige box 3-stelsel betalen zij belasting op basis van een forfaitair rendement van 6% over de waarde van hun bezit. Onder het voorgestelde stelsel voor 2028 (de Wet werkelijk rendement box 3, aangenomen door de Tweede Kamer op 12 februari 2026) zouden zij jaarlijks afrekenen over de ongerealiseerde waardeverandering tegen 36%. De grondslag waarover wordt geheven, hangt af van de classificatie van het goed.

Dit artikel beoogt die vraag te beantwoorden, niet als beleidsconclusie, maar als analyse. Het NBI is een onafhankelijke denktank voor onderzoek naar gedecentraliseerde monetaire systemen, met focus op Bitcoin als het meest systemisch relevante protocol. Het doel van dit artikel is het Nederlandse debat over de classificatie van Bitcoin te voorzien van een economisch en juridisch fundament dat tot dusver ontbreekt.

Een methodologische opmerking vooraf. Dit artikel hanteert de verklarende geldtheorie uit de Oostenrijkse traditie (Menger, Von Mises) als primair analytisch kader, in lijn met de bredere onderzoekslijn van het NBI. Vanuit de alternatieve traditie van het chartalisme of de State Theory of Money (Knapp, Lerner, Wray, Kelton) zou Bitcoin per definitie geen geld zijn, omdat het niet door staatsmacht en belastingverplichting wordt geschraagd. Dat is een coherent perspectief dat het standpunt van bijvoorbeeld De Nederlandsche Bank intelligibel maakt, maar het wordt in dit artikel niet als kader gevolgd. De keuze voor de verklarende benadering wordt in sectie 3 toegelicht; lezers die het chartalistische perspectief aanhangen zullen tot andere conclusies komen dan hier worden bereikt.

2Drie classificaties, geen analyse

Voordat we de economische aard van Bitcoin onderzoeken, is het nuttig vast te stellen hoe het Nederlandse recht Bitcoin op dit moment classificeert, en op basis van welke onderbouwing.

2.1 Omzetbelasting: Bitcoin als betaalmiddel

Het Hof van Justitie van de EU oordeelde op 22 oktober 2015 in de zaak Skatteverket v. Hedqvist (C-264/14) dat het inwisselen van Bitcoin voor traditionele valuta een dienst is die is vrijgesteld van btw op grond van artikel 135, lid 1, onder e, van de Btw-richtlijn. Het Hof overwoog dat Bitcoin weliswaar geen wettig betaalmiddel is, maar dat het "geen ander doel heeft dan te worden gebruikt als betaalmiddel" en dat het "door de bij die transacties betrokken partijen wordt aanvaard als alternatief betaalmiddel voor wettige betaalmiddelen." Het beginsel van fiscale neutraliteit vereist volgens het Hof dat een virtuele valuta die functioneert als zuiver betaalmiddel op dezelfde wijze wordt vrijgesteld als traditionele valuta.

Nederland volgt dit arrest. Bitcoin-transacties zijn vrijgesteld van btw op grond van artikel 11, lid 1, onderdeel i, onder 1, van de Wet op de omzetbelasting 1968, de vrijstelling voor handelingen betreffende wettige betaalmiddelen. De Belastingdienst noemt op haar eigen website de handel in cryptovaluta vergelijkbaar met "de handel in gewone valuta zoals de Japanse Yen of de Amerikaanse dollar."

De implicatie is ingrijpend: voor btw-doeleinden behandelt het Nederlandse recht Bitcoin als functioneel equivalent van een valuta.

2.2 Inkomstenbelasting: Bitcoin als overige bezitting

Voor de inkomstenbelasting classificeert de Belastingdienst cryptovaluta als "overige bezittingen" in box 3. Dit is dezelfde categorie als beursgenoteerde aandelen, obligaties, derivaten en participaties in beleggingsinstellingen.

De Hoge Raad bevestigde op 25 april 2025 (ECLI:NL:HR:2025:683) dat cryptovaluta tot de bezittingen in box 3 behoren. Het arrest verdient nadere beschouwing, omdat het in het publieke debat vaak wordt gepresenteerd als een inhoudelijke bevestiging van de classificatie, terwijl het dat strikt genomen niet is. De Hoge Raad bevestigde de primaire bevinding van het Hof Amsterdam slechts met de korte overweging dat deze "geen blijk geeft van een onjuiste rechtsopvatting," en deed de overige klachten af op grond van artikel 81 lid 1 van de Wet op de rechterlijke organisatie: bij de beoordeling van die klachten was het volgens de Hoge Raad niet nodig "antwoord te geven op vragen die van belang zijn voor de eenheid of de ontwikkeling van het recht." Zoals De Jong opmerkte in zijn analyse van het arrest: de Hoge Raad heeft niet geoordeeld over welk type cryptoactiva onder welk subartikel van artikel 5.3 lid 2 Wet IB 2001 valt.

Het Gerechtshof Amsterdam, wiens uitspraak door de Hoge Raad werd bevestigd, was explicieter maar ging evenzeer de kernvraag uit de weg. Het Hof stelde in rechtsoverweging 5.3.4 dat het "voorbij zal gaan aan de vraag of cryptovaluta kunnen vallen binnen de categorie 'rechten die niet op zaken betrekking hebben, waaronder geld'" (onderdeel e van artikel 5.3 lid 2), omdat zij "bij negatieve beantwoording van die vraag, hoe dan ook begrepen dienen te worden in de categorie 'overige vermogensrechten, met waarde in het economische verkeer'" (onderdeel f). Met andere woorden: het Hof omzeilde de vraag of Bitcoin geld is door het in de vergaarbakcategorie te plaatsen.

Wat opvalt, is wat noch de Hoge Raad, noch het Hof deed: een analyse van de economische aard van het goed. De vraag was niet: is Bitcoin een productief actief, een monetair goed, een grondstof, of iets anders? De vraag was slechts: is Bitcoin een "bezitting" die "economische waarde" heeft? Die vraag wordt door niemand betwist. Maar zij is niet de relevante vraag voor de classificatie. Een bankrekening heeft ook economische waarde, maar wordt in box 3 anders belast dan een aandelenportefeuille. De wet maakt onderscheid tussen categorieën bezittingen. De vraag is in welke categorie Bitcoin thuishoort, en waarom.

Op die vraag geeft noch de Hoge Raad, noch de Belastingdienst, noch de wetgever een onderbouwd antwoord. Bitcoin is bij "overige bezittingen" geplaatst bij gebrek aan een betere categorie, niet op basis van een analyse die concludeert dat het daar thuishoort.

De wetgever heeft de categorie "overige vermogensrechten" (art. 5.3 lid 2 sub f Wet IB 2001) bewust als vangnetcategorie ontworpen. Blijkens de Memorie van Toelichting bij de Wet IB 2001 (Kamerstukken II 1998/99, 26 727, nr. 3) was het doel te voorkomen dat vermogensbestanddelen met economische waarde buiten de heffing zouden vallen.

Onder een forfaitair stelsel werkt een vangnetcategorie grotendeels neutraal: het forfait geldt uniform voor alle "overige bezittingen", en de aard van het onderliggende goed heeft beperkte invloed op de uitkomst. Onder een stelsel van werkelijk rendement verandert deze verhouding. Wanneer de wet jaarlijks heft over ongerealiseerde waardeverandering, wordt de classificatie van het goed bepalend voor wat als rendement wordt aangemerkt. Bij een productief activum is de waardeverandering een gangbare benadering van het rendement op kapitaal. Bij een goed waarvan de waardeverandering primair een wisselkoersbeweging is ten opzichte van een fiatvaluta, ligt die gelijkstelling minder vanzelfsprekend. De stelselovergang maakt de classificatievraag daarmee inhoudelijk relevant op een manier die zij onder het forfaitaire stelsel niet was.

2.3 Civiel recht: Bitcoin als vermogensrecht

In het civiele recht is de classificatie eveneens ad hoc verlopen.

De Rechtbank Overijssel oordeelde op 14 mei 2014 (ECLI:NL:RBOVE:2014:2667) dat Bitcoin geen "gangbaar geld" is in de zin van het Burgerlijk Wetboek, maar een "ruilmiddel." De redenering, zoals de bij de zaak betrokken advocaat Menno Weij opmerkte in zijn column in AutomatiseringGids, was logisch gebrekkig: de rechtbank stelde eerst vast dat het begrip "gangbaar geld" ruimte laat voor geldvormen die geen wettig betaalmiddel zijn, maar concludeerde vervolgens dat Bitcoin geen gangbaar geld is omdat het geen wettig betaalmiddel en geen elektronisch geld is.

Het Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden vermeed in hoger beroep (31 mei 2016, ECLI:NL:GHARL:2016:4219) de geld-vraag bewust. Het oordeelde dat er "geen reden is om te onderzoeken of bitcoins als geld in de zin van artikel 6:112 BW dienen te worden beschouwd." Wel noemde het hof Bitcoin een "vermogensrecht" en stelde het Bitcoin op één lijn met "een goed met een dagprijs" in de zin van artikel 7:36 BW. Deze kwalificatie was pragmatisch (zij was nodig om de schade te kunnen begroten) maar niet analytisch: het hof onderzocht niet wat Bitcoin is, maar slechts hoe de schade moest worden berekend.

Tycho de Graaf bood in het Nederlands Juristenblad (2019) een uitgebreidere goederenrechtelijke analyse. Hij kwalificeerde het Bitcoin-netwerk als een meerpartijenovereenkomst en betoogde dat bitcoin-vorderingen aan toonder zijn gesteld, belichaamd in de fysieke drager van de privésleutel. Zijn analyse richtte zich echter primair op de goederenrechtelijke implicaties (overdracht, beslag, executie), niet op de economische aard van het goed.

2.4 De inconsistentie

Samengevat behandelt het Nederlandse recht hetzelfde goed op drie verschillende manieren:

Deze classificaties zijn niet alleen onderling inconsistent, zij zijn elk gebaseerd op pragmatisme in plaats van analyse. Het Europese Hof van Justitie classificeerde Bitcoin als betaalmiddel om de btw-vrijstelling te kunnen toepassen. De Belastingdienst plaatste Bitcoin bij "overige bezittingen" bij gebrek aan een betere categorie. Het Gerechtshof noemde Bitcoin een goed met een dagprijs om de schade te kunnen begroten. De Hoge Raad bevestigde de uitkomst zonder motivering.

Wat ontbreekt, in beide rechtsgebieden, is het antwoord op de voorvraag: wat is Bitcoin economisch?

3Wat is Bitcoin economisch?

3.1 De functionele benadering: wat doet Bitcoin?

De meest gangbare benadering in beleidsdocumenten, gehanteerd door onder meer De Nederlandsche Bank, het Ministerie van Financiën en de ECB, is functioneel: geld wordt gedefinieerd aan de hand van drie functies (rekeneenheid, ruilmiddel, waardeopslag), en vervolgens wordt getoetst of Bitcoin aan deze functies voldoet.

DNB concludeerde in haar Occasional Study (2022) dat Bitcoin "ongeschikt als geld" is. De voornaamste argumenten: de koers is te volatiel om als betrouwbare rekeneenheid te dienen, de acceptatie als betaalmiddel is te beperkt, en er is geen monetaire autoriteit die de waarde stabiliseert.

Deze benadering beschrijft de huidige toestand correct: Bitcoin functioneert in 2026 inderdaad niet breed als rekeneenheid of dagelijks ruilmiddel in de Nederlandse economie. Maar zij kent twee analytische beperkingen die relevant zijn voor de classificatievraag.

De eerste beperking betreft het onderscheid tussen fase en eigenschap. In de geldgeschiedenis is volatiliteit een terugkerend kenmerk van goederen die de monetaire functie verwerven. De koers van goud ten opzichte van zilver fluctueerde substantieel gedurende de eeuwen waarin goud zilver geleidelijk verdrong als primair monetair goed. De wisselkoers van de dollar ten opzichte van goud schommelde sterk in de jaren na de beëindiging van de goudconvertibiliteit (1971). De euro verloor in haar eerste drie jaar na introductie circa 30% van haar waarde ten opzichte van de dollar. In elk van deze gevallen ging volatiliteit samen met of vooraf aan een monetaire functie, in plaats van die functie uit te sluiten. Het omgekeerde komt ook voor: niet elk volatiel goed verwerft een monetaire functie. Voor de classificatievraag volgt hieruit een beperkter punt: volatiliteit op zichzelf volstaat niet als criterium om een goed buiten of binnen de categorie monetair goed te plaatsen.

De tweede beperking betreft de reikwijdte van de conclusie. De functionele definitie constateert dat Bitcoin (nog) niet voldoet aan alle drie de monetaire functies. Maar zij levert geen classificatie op die bruikbaar is voor het fiscale onderscheid. Het feit dat Bitcoin nog niet breed als rekeneenheid functioneert, beantwoordt niet de vraag of het in de categorie "belegging" (naast aandelen) of "monetair goed" (naast goud en vreemde valuta) thuishoort. Die vraag vergt een andere analyse.

3.2 De verklarende benadering: hoe ontstaat geld?

Een aanvullend kader biedt de verklarende geldtheorie, met name het werk van de econoom Carl Menger (1892) en de econoom Ludwig von Mises (1912). Het NBI hanteert dit als primair analytisch kader, aangevuld met inzichten uit de institutionele economie en de mainstream monetaire theorie.

Menger toonde in On the Origins of Money (1892) aan dat geld niet door overheidsbesluit ontstaat, maar spontaan op de markt. Wanneer mensen handelen, zoeken zij het goed met de hoogste Absatzfähigkeit, de hoogste verhandelbaarheid. Het goed dat de meeste mensen bereid zijn te accepteren in ruil, wordt geleidelijk het algemeen geaccepteerde ruilmiddel: geld. Dit is geen normatief argument over wat geld zou moeten zijn, maar een empirische beschrijving van hoe geld historisch ontstaat, van schelpen tot zilver tot goud tot bankbiljetten.

Von Mises werkte dit uit in The Theory of Money and Credit (1912): geld is het meest verhandelbare goed op de markt. Het wordt aangehouden als koopkrachtreserve, als spaarmiddel. De spaarder verwacht geen rendement uit productieve activiteit; het doel is behoud van koopkracht over tijd.

Dit leidt tot een fundamenteel onderscheid:

Een monetair goed wordt aangehouden als koopkrachtreserve. Het genereert geen kasstroom, keert geen dividend uit, vertegenwoordigt geen claim op een onderneming. De waarde komt voort uit monetaire eigenschappen: schaarste, duurzaamheid, deelbaarheid, overdraagbaarheid, verifieerbaarheid.

Een belegging vertegenwoordigt een claim op toekomstige productiviteit. Een aandeel is eigendom in een bedrijf; een obligatie is een lening. Het verwachte rendement komt voort uit economische activiteit.

Dit onderscheid is niet uniek voor de Oostenrijkse School. Ook in de mainstream financiële economie is het onderscheid tussen activa die kasstromen genereren en activa die dat niet doen een erkend classificatieprincipe. Goud, vreemde valuta en grondstoffen worden in de beleggingstheorie en in de portefeuilleconstructie als aparte activacategorieën behandeld, juist omdat hun waarde niet voortkomt uit een claim op toekomstige productiviteit. Dit principe is relevant voor de fiscale classificatie: als de wet onderscheid maakt tussen categorieën bezittingen, zou dat onderscheid economisch onderbouwd moeten zijn.

3.3 Bitcoin getoetst

Bitcoin past in de categorie monetair goed. Het protocol genereert geen kasstroom, keert geen dividend uit en vertegenwoordigt geen claim op een onderneming. Er is geen bestuur, geen CEO, geen winstoogmerk, geen bedrijfsvoering. De waarde komt voort uit dezelfde eigenschappen die goud waardevol maken: schaarste (bij Bitcoin een maximum van 21 miljoen eenheden, gehandhaafd door netwerkconsensus), duurzaamheid, deelbaarheid, overdraagbaarheid en verifieerbaarheid.

Er zijn twee belangrijke kanttekeningen.

De eerste is dat deze analyse primair geldt voor Bitcoin en niet automatisch voor alle cryptovaluta. Bitcoin is het enige crypto-actief dat werkelijk gedecentraliseerd is: er is geen uitgever, geen stichting, geen bestuur, en geen mogelijkheid om het monetaire beleid te wijzigen. Er was geen pre-mine, geen tokens vooraf toegekend aan insiders. Andere grote crypto-activa hebben een identificeerbare organisatie die het protocol bestuurt. Ethereum heeft de Ethereum Foundation en een monetair beleid dat meermaals is gewijzigd. Solana wordt ontwikkeld door Solana Labs. XRP is gecreëerd door Ripple, dat het merendeel van de tokens zelf bezit. De tokens van deze projecten functioneren economisch meer als producten van een bedrijf, meer vergelijkbaar met aandelen dan met geld.

Het ontwerpdoel versterkt deze classificatie. Het Bitcoin-whitepaper draagt de titel A Peer-to-Peer Electronic Cash System, en de protocolarchitectuur — de cap van 21 miljoen eenheden, het halving-mechanisme dat de productiekosten van goud emuleert, het proof-of-work-systeem — is doelbewust ontworpen om een monetaire functie te vervullen. Bij aandelen presenteert de uitgever zich niet als geld; bij Bitcoin presenteert de ontwerper zich juist als bouwer van een geldsysteem. Daar komt bij dat de criteria die Bitcoin onderscheiden van andere crypto-activa — afwezigheid van een emittent, afwezigheid van een pre-mine, afwezigheid van een besturend orgaan met token-allocatie, en de praktische onveranderbaarheid van de monetaire kernparameters zonder volledige netwerkconsensus — objectief vast te stellen zijn op protocolniveau. Zij zijn controleerbaar in code en transactiehistorie en niet afhankelijk van een normatief oordeel.

De tweede kanttekening is dat de classificatie als monetair goed niet betekent dat Bitcoin al volledig geld is in de functionele zin. Bitcoin wordt op dit moment primair gebruikt als waardeopslag (store of value), in mindere mate als ruilmiddel, en nauwelijks als rekeneenheid. Het monetisatieproces is niet voltooid, en het is onzeker of het zal worden voltooid. Maar de relevante classificatievraag is niet "is Bitcoin op dit moment volledig functionerend geld?" maar "is Bitcoin qua economische aard een monetair goed of een productief actief?" Het eerste is een empirische vraag over de huidige toestand. Het tweede is een analytische vraag over de aard van het goed, en die aard bepaalt de classificatie.

3.4 De koersstijging als toetssteen

De koersstijging van Bitcoin wordt in beleidsdocumenten vaak aangehaald als bewijs dat het een speculatieve belegging is. DNB noemt Bitcoin "voornamelijk een speculatieve belegging." De Kennisgroep Belastingdienst gebruikte soortgelijke logica bij de classificatie van gouden munten (KG:202:2025:22, november 2025): gouden munten met wettige betaalmiddelstatus zijn volgens de fiscus geen "contant geld" in box 3, onder meer omdat hun marktwaarde veel hoger is dan hun nominale waarde en er "meer rendement mee te behalen" valt.

Dit argument verwart de aard van een goed met het gedrag van de markt. Goud stijgt niet in waarde omdat het een productief actief is. Het stijgt omdat fiatvaluta in koopkracht daalt. De waardestijging van goud ten opzichte van de euro is geen rendement uit economische activiteit; het is een wisselkoersbeweging tussen twee monetaire goederen. Hetzelfde geldt voor Bitcoin. De koersstijging weerspiegelt de monetisatie (de groeiende adoptie van een schaars goed als waardeopslag door een groeiend aantal mensen), niet het rendement van een productieve investering.

Dit onderscheid is niet triviaal. Het heeft directe gevolgen voor de vraag wat "werkelijk rendement" betekent in de context van het voorgestelde box 3-stelsel.

3.5 Tegenargumenten en afbakening

Tegen de hier voorgestane classificatie zijn ten minste twee tegenwerpingen denkbaar die expliciete adressering verdienen.

Een eerste tegenwerping is dat het fiscale begrip rendement niet noodzakelijk hoeft samen te vallen met economisch kasstroomrendement. De wetgever kan, formeel-juridisch, elke nominale waardestijging als draagkrachtvermeerdering aanmerken, ongeacht of die voortkomt uit productiviteit, schaarste of wisselkoersbeweging. Die bevoegdheid is in beginsel niet beperkt door de economische aard van het onderliggende goed. Het tegenargument luidt dat de classificatievraag daarmee niet doorslaggevend is voor de heffingsvraag.

Deze tegenwerping is formeel correct, maar verschuift de discussie eerder dan dat zij haar beslecht. Wanneer de wetgever monetaire goederen en productieve activa fiscaal als één categorie behandelt, dient die gelijkstelling te worden gemotiveerd, niet aangenomen. Het ontbreken van die motivering is precies waar dit artikel op wijst. Dat valutaresultaten op banktegoeden in vreemde valuta in het wetsvoorstel Wet werkelijk rendement box 3 wél expliciet worden geanalyseerd en als vermogensaanwas worden behandeld, illustreert dit punt: de wetgever heeft daar de moeite genomen om de aard van het rendement onder ogen te zien. Voor Bitcoin ontbreekt die analyse.

Een tweede tegenwerping is dat Bitcoin liquide en objectief waardeerbaar is, zodat een vermogensaanwasbelasting praktisch uitvoerbaar is. Uitvoerbaarheid is een legitiem criterium, maar het is een ander criterium dan economische aard. Uit het feit dat een heffing technisch realiseerbaar is, volgt niet dat de classificatie die daaraan ten grondslag ligt economisch consistent is. Goud is eveneens liquide en objectief waardeerbaar; toch wordt goud in geen enkele hier onderzochte rechtsorde fiscaal gelijkgesteld aan een beursgenoteerd aandeel. Het uitvoerbaarheidsargument legitimeert dus hoogstens hoe wordt geheven, niet over welke categorie.

4Hoe hebben andere rechtsorden geconcludeerd?

4.1 Het Europese Hof van Justitie: Bitcoin als betaalmiddel

De meest gezaghebbende classificatie van Bitcoin in het Europese recht is die van het Hof van Justitie in Hedqvist (2015). Het Hof oordeelde dat Bitcoin een betaalmiddel is dat op vergelijkbare wijze functioneert als wettige betaalmiddelen, en dat het beginsel van fiscale neutraliteit vereist dat het op dezelfde wijze wordt behandeld.

Dit arrest is bindend voor alle EU-lidstaten voor zover het de btw betreft. Maar de economische analyse die het Hof maakte, reikt verder dan de btw. Het Hof kwalificeerde Bitcoin niet als een goed, niet als een dienst, niet als een effect, maar als een betaalmiddel. Die kwalificatie is gebaseerd op een analyse van de economische functie van Bitcoin: het dient "geen ander doel dan te worden gebruikt als betaalmiddel." De vraag is waarom die analyse wel geldt voor de btw, maar niet wordt meegewogen bij de inkomstenbelasting.

4.2 Duitsland: een ander economisch goed, economisch een betaalmiddel

Duitsland biedt het meest uitgewerkte voorbeeld van hoe een rechtsorde tot een economisch onderbouwde classificatie kan komen. Het proces verliep in drie fasen.

De bestaande wet. De Duitse inkomstenbelasting kent in §23 Abs. 1 Nr. 2 EStG een regeling voor "privé-verkooptransacties" (private Veräußerungsgeschäfte). Wie een "ander economisch goed" (anderes Wirtschaftsgut) koopt en binnen een jaar verkoopt, betaalt inkomstenbelasting over de winst. Na een jaar is de winst volledig vrijgesteld. Deze regeling gold al voor goud, vreemde valuta, grondstoffen en niet-zelfbewoond vastgoed. De kernvraag was niet of Bitcoin een aparte categorie moest krijgen, maar of het paste in de bestaande categorie "ander economisch goed."

De rechterlijke bevestiging. Het Finanzgericht Köln oordeelde op 25 november 2021 dat Bitcoin, Ethereum en Monero kwalificeren als "andere economische goederen" onder §23 EStG. De Bundesfinanzhof (het Duitse equivalent van de Hoge Raad) bevestigde dit definitief op 14 februari 2023 (IX R 3/22). De BFH overwoog dat de term Wirtschaftsgut breed moet worden uitgelegd en dat Bitcoin, Ethereum en Monero "digitale Vermögenswerte" zijn die "wirtschaftlich betrachtet als Zahlungsmittel anzusehen" zijn: economisch gezien als betaalmiddelen te beschouwen. De hoogste Duitse belastingrechter erkende daarmee de monetaire aard van Bitcoin, en paste het in binnen een bestaand kader dat langetermijnbezit van niet-productieve goederen vrijstelt.

De beleidsontwikkeling. Het Bundesministerium der Finanzen publiceerde op 10 mei 2022 een uitgebreid schrijven (het BMF-Schreiben) met uniforme richtlijnen. Een eerdere conceptversie stelde een verlenging van de houdperiode naar tien jaar voor bij staking of lending. Via formele hoorzittingen en een Blockchain-Roundtable in de Bondsdag leverde de sector stellingnames in. Het BMF zag af van de verlenging. Het finale schrijven bevestigde: de eenjarige houdperiode blijft onverkort gelden. In maart 2025 publiceerde het BMF een geactualiseerde versie die de BFH-uitspraak verwerkte.

Het Duitse systeem is niet "pro-Bitcoin" ontworpen. Het is een bestaande fiscale regeling voor privé-verkooptransacties die gelijk geldt voor goud, vreemde valuta en grondstoffen. Bitcoin werd daar ingepast door rechterlijke en bestuurlijke organen die de economische aard van het goed analyseerden en concludeerden dat het in die categorie thuishoort.

Op te merken valt dat de BFH zijn redenering op gelijke wijze toepaste op Bitcoin, Ethereum en Monero, en daarmee dezelfde fiscale behandeling op deze activa van toepassing achtte. Dat is voor de hier verdedigde positie geen tegenargument, maar een belangrijke eerste classificatorische winst: de Duitse vangnetcategorie "andere economische goederen" blijkt breed genoeg om al deze activa uit de aandelen-categorie te tillen. Een tweede stap waarbij Bitcoin op grond van de in sectie 3.3 genoemde objectieve protocolcriteria nog scherper wordt onderscheiden van gecentraliseerde token-projecten vergt een fiscaal kader dat verfijnder is dan §23 EStG aanbiedt. De Duitse route lost het probleem dus niet volledig op, maar zij toont aan dat een bestaande wettelijke categorie ruimte biedt om monetaire goederen anders te behandelen dan aandelen, zonder dat daarvoor een Bitcoin-specifieke wet nodig is.

4.3 Zwitserland: overheid accepteert Bitcoin als betaalmiddel

In Zwitserland betalen particuliere beleggers geen vermogenswinstbelasting op de verkoop van roerende goederen, inclusief cryptovaluta. Dit is geen speciale regeling voor Bitcoin, maar de standaardregel voor alle privé-vermogenswinsten. Bitcoin-bezit wordt aangegeven als onderdeel van het totale vermogen en valt onder de kantonale vermogensbelasting.

Wat Zwitserland bijzonder maakt voor de classificatievraag is niet het belastingstelsel zelf, maar de praktische erkenning van Bitcoin als betaalmiddel door overheden. De kantons Zug en Zermatt accepteren Bitcoin voor gemeentelijke belastingen. De stad Lugano accepteert sinds eind 2023 Bitcoin voor alle gemeentelijke facturen, en meer dan 350 winkels accepteren er Bitcoin via het Lightning Network. De schaal is bescheiden — Lugano telt circa 70.000 inwoners en het betreft lokale, geen federale beslissingen. Maar het gaat hier om reguliere overheidsacceptatie binnen een volwassen Europese democratie, niet om louter symbolische gebaren. Wanneer een overheid Bitcoin geschikt acht voor een zo fundamentele functie als belastinginning, wordt de classificatie als louter speculatieve "overige bezitting" lastiger vol te houden.

4.4 Portugal: onderscheid tussen handelen en sparen

Portugal voerde in januari 2023 een gedifferentieerd regime in dat expliciet onderscheid maakt tussen kortetermijnhandel en langetermijnbezit. Winst op de verkoop van cryptovaluta die korter dan één jaar is aangehouden, wordt belast tegen een vast tarief van 28%. Winst op cryptovaluta die langer dan één jaar is aangehouden, is volledig vrijgesteld. Crypto-naar-crypto transacties zijn op het moment van uitvoering onbelast, al reset de eenjarige houdperiode bij iedere swap.

De achterliggende logica is dat de houdperiode iets zegt over het type economisch gedrag: wie kort houdt en frequent handelt, speculeert; wie lang houdt, spaart. Door dat onderscheid fiscaal te verankeren wordt spaargedrag niet fiscaal bestraft. Dat crypto-naar-crypto transacties op het moment zelf onbelast blijven, is consistent met de analyse dat het omwisselen van het ene monetaire goed naar het andere (vergelijkbaar met het wisselen van euro's naar dollars) geen belastbaar inkomen creëert zolang er geen omzetting naar consumptiegoederen of fiatvaluta plaatsvindt.

4.5 Tsjechië: het recentste Europese voorbeeld

Tsjechië biedt het meest recente Europese voorbeeld van gedifferentieerde behandeling. De Digitalization of the Financial Markets Act, unaniem aangenomen door het Tsjechische parlement op 6 december 2024 en ondertekend door president Pavel op 6 februari 2025, stelt winst op cryptovaluta die langer dan drie jaar is aangehouden vrij van inkomstenbelasting. Daarnaast geldt een de minimis-vrijstelling: cryptotransacties tot CZK 100.000 (circa €4.100) per jaar hoeven niet te worden opgegeven.

Premier Fiala verklaarde dat het doel is "het leven van mensen gemakkelijker te maken en moderne technologieën te ondersteunen." De Tsjechische Cryptocurrency Associatie, die een sleutelrol speelde bij de voorbereiding van de wet, benadrukte dat de wet aansluit bij het Europese MiCA-kader. De vrijstelling voor langetermijnbezit is bewust gelijkgeschakeld met de bestaande vrijstelling voor effecten: de wetgever behandelt cryptovaluta als vergelijkbare categorie.

4.6 De VS: Bitcoin als commodity

De Amerikaanse Commodity Futures Trading Commission (CFTC) classificeert Bitcoin sinds 2015 als commodity, dezelfde categorie als goud, zilver en olie. Een gezamenlijke interpretatieve release van SEC en CFTC van 17 maart 2026 bevestigde deze status binnen een bredere taxonomie van crypto-activa waarin Bitcoin als "digital commodity" buiten het securities-regime is geplaatst.

4.7 Patronen

Uit deze vergelijking komen drie patronen naar voren.

Ten eerste: rechtsorden die de economische aard van Bitcoin diepgaander analyseren, komen tot een classificatie die het onderscheidt van productieve activa. Duitsland plaatst het bij "andere economische goederen" naast goud en vreemde valuta. De VS classificeert het als commodity. Het Europese Hof behandelt het als betaalmiddel.

Ten tweede: het onderscheid tussen kortetermijnhandel en langetermijnbezit komt in meerdere rechtsorden terug. Duitsland (na 1 jaar), Portugal (na 1 jaar) en Tsjechië (na 3 jaar) stellen langetermijnbezit vrij. De impliciete erkenning is dat wie langer houdt, spaart, niet speculeert.

Ten derde: geen van de hier onderzochte rechtsorden komt, na een analyse van de economische aard van Bitcoin, tot een classificatie die het identiek behandelt aan beursgenoteerde aandelen. Verschillende rechtsorden kennen wel zware fiscale regimes voor cryptovaluta (waaronder forfaitaire heffingen of vlaktaksen), maar de hier onderzochte voorbeelden waarin de classificatie expliciet is geanalyseerd plaatsen Bitcoin in een categorie die het onderscheidt van productieve activa.

Daartegenover staat een tegenstroom in andere Europese jurisdicties. Frankrijk en Denemarken kondigden in 2024 plannen aan om ongerealiseerde crypto-waardestijgingen te belasten, en Italië verhoogde in datzelfde jaar zijn crypto-vermogenswinstbelasting. Vanuit budgettair perspectief is dat begrijpelijk: cryptobezit groeit, en regeringen zoeken nieuwe heffingsgrondslagen. Maar deze maatregelen worden niet onderbouwd vanuit een economische analyse van wat Bitcoin is; zij behandelen het als een speculatief object dat zwaarder mag worden belast omdat de marktwaarde stijgt. Vanuit het hier gehanteerde kader is dat geen route die het Nederlandse stelsel zou moeten volgen. Zij verschuift het probleem — waaróm worden monetaire goederen anders behandeld dan productieve activa? — door het te negeren. Een Nederlandse heffing op ongerealiseerde Bitcoin-waardestijgingen zou zich aan diezelfde kritiek blootstellen.

5De Nederlandse inconsistentie

5.1 Dezelfde overheid, verschillende classificaties

De Nederlandse Belastingdienst schrijft op haar website dat de handel in cryptovaluta "te vergelijken is met de handel in gewone valuta zoals de Japanse Yen of de Amerikaanse dollar." Op dezelfde website noemt zij cryptovaluta "virtuele betaalmiddelen." En op weer dezelfde website classificeert zij cryptovaluta als "overige bezittingen" in box 3, dezelfde categorie als beursgenoteerde aandelen.

Als Bitcoin vergelijkbaar is met de Japanse yen en de Amerikaanse dollar (de woorden van de Belastingdienst zelf) dan is de vraag waarom het voor de inkomstenbelasting wordt behandeld als een aandeel. Banktegoeden in vreemde valuta vallen in box 3 onder de categorie "banktegoeden" (sub c) met een forfaitair rendement van 1,44% in 2026, terwijl Bitcoin onder "overige bezittingen" (sub f) valt met een forfait van 6%. Juridisch is dit verschil verklaarbaar: een banktegoed is een vordering op een kredietinstelling, gedekt door depositogarantie, en draagt rente. Bitcoin niet. De vraag is daarmee niet of Bitcoin onder dezelfde subcategorie als banktegoeden zou moeten vallen, maar of het onder dezelfde subcategorie als beursgenoteerde aandelen thuishoort. Op die laatste vraag geeft de wetgever geen antwoord.

De inconsistentie zit dus niet in het tariefverschil tussen banktegoeden en overige bezittingen, dat is op grond van de juridische vorm verdedigbaar. Zij zit in de impliciete economische gelijkstelling die volgt uit de plaatsing in dezelfde subcategorie als aandelen: een goed zonder kasstroom, zonder uitgever en zonder claim op productieve activiteit wordt belast volgens een forfait dat is gekalibreerd op activa die deze kenmerken juist wel hebben.

5.2 Het ontbreken van een motivering

Het meest opvallende aan de Nederlandse classificatie is niet dát zij inconsistent is, maar dat de inconsistentie nergens wordt geadresseerd of gemotiveerd. Er is geen beleidsdocument, geen parlementair debat, geen wetenschappelijk advies dat uitlegt waarom Bitcoin bij "overige bezittingen" is geplaatst in plaats van bij banktegoeden, bij een aparte categorie, of bij een regeling die het verschil tussen monetaire goederen en productieve activa erkent.

De Hoge Raad bevestigde in 2025 dat crypto tot box 3 behoort, maar gaf op de kernvraag van de subcategorie geen uitgewerkte motivering (summiere bevestiging van de primaire bevinding en art. 81 RO voor de overige klachten). Het Hof Amsterdam plaatste crypto in de vergaarbakcategorie "overige vermogensrechten" en ging expliciet voorbij aan de vraag of het onder de categorie "geld" zou vallen. De Belastingdienst past het forfaitaire rendementspercentage voor "overige bezittingen" toe zonder onderbouwing van de economische gelijkstelling met aandelen die deze categorie impliceert.

5.3 De consequenties onder het voorgestelde stelsel

Onder de Wet werkelijk rendement box 3, die per 1 januari 2028 zou moeten ingaan, wordt de classificatievraag fiscaal zwaarwegender. Bitcoin valt onder de vermogensaanwasbelasting: jaarlijks afrekenen over ongerealiseerde waardeverandering tegen 36%. Vastgoed en startups krijgen een vermogenswinstbelasting: belasting alleen bij realisatie.

Het wetsvoorstel maakt onderscheid, maar op basis van liquiditeit en uitvoerbaarheid, niet op basis van de economische aard van het goed. De consequentie van deze keuze wordt concreet in een internationale vergelijking. Een inwoner van Amsterdam die in 2028 voor een langere periode 0,5 BTC bezit die over het jaar €20.000 in waarde stijgt, betaalt €7.200 aan vermogensaanwasbelasting, zonder iets te verkopen. Diezelfde persoon, met precies hetzelfde bezit en hetzelfde gedrag, zou in Duitsland €0 betalen, in Zwitserland alleen kantonale vermogensbelasting van enkele honderden euro's, en in Portugal €0.

Dit verschil is niet het gevolg van een bewuste Nederlandse beleidskeuze om Bitcoin zwaarder te belasten. Het is het gevolg van het ontbreken van een classificatie die de economische aard van het goed weerspiegelt. Duitsland, Zwitserland en Portugal maken die classificatie wel, elk op hun eigen manier. Nederland niet.

6Wat volgt uit deze analyse

Dit artikel pleit niet voor een specifieke belastingverlaging voor Bitcoin-houders. Het pleit voor consistentie en economische onderbouwing in de classificatie. Uit de analyse volgen drie observaties.

6.1 De classificatie als "overige bezitting" naast aandelen mist economische grondslag

De kern van het probleem is dat de Nederlandse classificatie geen economisch onderscheid maakt tussen activa die kasstromen genereren (aandelen, obligaties, vastgoed met huurinkomsten) en activa die dat niet doen (goud, vreemde valuta, Bitcoin). Dit onderscheid wordt erkend in de financiële economie, in het Europese recht (Hedqvist), in de Duitse rechtspraak (BFH 2023) en in de Amerikaanse classificatiepraktijk (CFTC). Het is geen marginaal punt. Het bepaalt of de "waardestijging" van Bitcoin wordt behandeld als rendement uit productieve activiteit (zoals koerswinst op een aandeel) of als wisselkoersbeweging tussen monetaire goederen (zoals de koersbeweging van goud ten opzichte van de euro, of de euro ten opzichte van de dollar).

De Belastingdienst classificeert Bitcoin op haar eigen website als "virtueel betaalmiddel" en vergelijkt de handel ermee met "de handel in gewone valuta." Het Europese Hof classificeert het als betaalmiddel voor btw-doeleinden. De Duitse hoogste belastingrechter noemt het economisch gezien een betaalmiddel. Tegen die achtergrond ontbreekt voor de Nederlandse fiscale classificatie een gepubliceerde economische analyse die de plaatsing van Bitcoin in dezelfde categorie als beursgenoteerde aandelen onderbouwt. De afwezigheid van een dergelijke analyse, op een terrein waar andere rechtsorden die analyse wel hebben uitgevoerd, is een leemte die in het wetgevingsproces zou moeten worden ingevuld.

6.2 Het ontbreken van onderscheid tussen Bitcoin en andere crypto-activa is economisch incorrect

Het Nederlandse belastingstelsel maakt geen onderscheid tussen Bitcoin en tokens van gecentraliseerde projecten. Bitcoin heeft geen uitgever, geen bestuur en geen wijzigbaar monetair beleid; Ethereum, Solana en XRP hebben deze kenmerken in verschillende mate wel. Deze criteria zijn, zoals in sectie 3.3 uitgewerkt, objectief vast te stellen op protocolniveau en niet afhankelijk van een normatief uitgangspunt: de afwezigheid van een Foundation, een pre-mine of een token-allocatie aan ontwikkelaars is een feit dat in code en transactiehistorie te verifiëren is.

Het Europese MiCA-kader (Verordening (EU) 2023/1114) erkent dit onderscheid in zijn structuur. MiCA verdeelt crypto-activa in drie categorieën: asset-referenced tokens (gekoppeld aan een mandje activa), e-money tokens (gekoppeld aan één fiatvaluta) en de restcategorie "andere crypto-activa". Voor de eerste twee categorieën gelden vergunningplichten en reserve-eisen die uitgaan van het bestaan van een uitgever. Bitcoin valt per definitie buiten deze categorieën, omdat er geen uitgever is. Het Europese toezichtsrechtelijke kader differentieert daarmee impliciet op precies de eigenschap, het bestaan van een uitgever, die ook voor de fiscale classificatie relevant zou kunnen zijn. Het Nederlandse fiscale stelsel hanteert deze differentiatie niet.

6.3 De vermogensaanwasbelasting roept conceptuele vragen op voor niet-kasstroomgenererende goederen

De voorgestelde vermogensaanwasbelasting belast de jaarlijkse waardeverandering van Bitcoin als "werkelijk rendement". Voor een productief activum sluit deze benadering aan bij de gangbare opvatting van rendement: de waardeverandering reflecteert ingehouden winst, dividenduitkering of marktverwachtingen over toekomstige kasstromen. Voor een goed dat geen kasstroom genereert, is de relatie tussen waardeverandering en rendement minder direct.

Wanneer Bitcoin als monetair goed wordt geclassificeerd, is een waardeverandering ten opzichte van de euro in structuur vergelijkbaar met een waardeverandering van goud of de Amerikaanse dollar ten opzichte van de euro: een wisselkoersbeweging tussen twee monetaire goederen. Het wetsvoorstel Wet werkelijk rendement box 3 erkent bij banktegoeden in vreemde valuta expliciet dat valutaresultaten vermogensaanwas vormen en als zodanig in de heffing worden betrokken. Dat de wetgever voor één type vermogensbestanddeel de moeite heeft genomen om de aard van het rendement (valutabeweging versus rentevergoeding) afzonderlijk te analyseren, versterkt juist de vraag waarom diezelfde analyse voor Bitcoin uitblijft. De vraag hoe waardeveranderingen van niet-kasstroomgenererende monetaire goederen zich verhouden tot het begrip "werkelijk rendement" is een vraag waarop het wetsvoorstel geen expliciet antwoord formuleert.

7Slot

Het Nederlandse recht kent geen eenduidige classificatie van Bitcoin. Drie rechtsgebieden hanteren drie verschillende kwalificaties. Het Europese Hof van Justitie noemt Bitcoin een betaalmiddel. De Nederlandse Belastingdienst noemt het een virtueel betaalmiddel en vergelijkt het met de handel in gewone valuta. Maar voor de inkomstenbelasting wordt het belast als een aandeel.

De vergelijking met Duitsland, Zwitserland, Portugal, Tsjechië en het Europese Hof laat zien dat rechtsorden die de economische aard van Bitcoin serieuzer analyseren, tot classificaties komen die het onderscheiden van productieve activa. Geen van hen behandelt Bitcoin identiek aan beursgenoteerde aandelen.

Nederland heeft de gelegenheid om deze analyse alsnog te maken. De Eerste Kamer staat aan het begin van haar behandeling van de Wet werkelijk rendement box 3. Het wetgevingsproces biedt ruimte voor precies dit soort fundamentele vragen. De vraag die voorligt is niet of Bitcoin-houders meer of minder belasting zouden moeten betalen. De vraag is of de classificatie die ten grondslag ligt aan die belastingheffing economisch houdbaar is.

Dit artikel is geen juridisch of fiscaal advies.